سبزگون زنگان

محیط زیست جهانی

 

چندی پیش رئیس محترم سازمان محیط زیست در نشستی خبری در مشهد اظهار داشتند که در ایران 18000 گونه گیاهی وجود دارد که 8000 گونه آن بومی است و ما دارای هزاران گونه گیاهی دارویی می باشیم که خوشبختانه بعد از چاپ این نوشته در همشهری تا حدودی در مصاحبه ای دیگر اصلاح شد. متعاقب این اظهار نظر یک شبکه رادیویی معروف با استناد به این اظهارات و مصاحبه با تعدادی کارشناس گزارشی ارائه کرد که بسیاری از مطالب آن نادرست و باعث تعجب گردید. مثلا در آن گزارش در خصوص تعداد گیاهان ایران رقم 12000-8000 گونه ذکر و ادعا شد دانش ما در مورد گیاهان ایران بسیار ناچیز است. متاسفانه این اولین باری نیست که چنین آمار عجیب و غریبی در مورد گیاهان ایران از زبان چهره های معروف رسانه ای محیط زیست بیان می شود. ریشه همه این اطلاعات غلط به حضور یک چهره سابق دانشگاهی در تلویزیون بر می گردد که اظهارات وی در سطحی گسترده وارد منابع عمومی و غیر تخصصی شده است. امیدوارم که مطالب زیر بتواند گوشه ای از حقایق علمی در مورد گیاهان ایران را روشن کند و انشالله همه ما توجه داشته باشیم که در مورد مسئله ای که تخصص نداریم اظهار نظر نکنیم.
1-به طور معمول وقتی که در رسانه ها و حتی مقالات علمی در مورد گیاهان صحبت می شود منظور گیاهان آوندی است و سایر گروه های گیاهی مانند جلبک ها و خزه ها مد نظر نیستند (نگاه شود به کتاب مراکز تنوع گیاهی چاپ
IUCN
). قارچ ها نیز طبق طبقه بندی های علمی جزء گیاهان محسوب نمی شوند و یک سلسله جداگانه از موجودات زنده هستند.
2-گیاهان آوندی از جمله شناخته شده ترین گروه موجودات زنده در ایران هستند.این هم مدیون فلوراایرانیکا است که به ویراستاری و همت گیاهشناس اطریشی جناب آقای پروفسور کارل هاینز رشینگر و تیم یک صد نفری از گیاهشناسان جهان از 21 کشور دنیا از سال 1963 میلادی تا سال جاری در تهیه و نگارش آن نقش داشته اند. این مجموعه در 187 مجله منتشر و بر اساس آن تعداد گیاهان ایران حدود 7300 گونه است. انتشار این مجموعه با دو جلد دیگر به اتمام می رسد. بیشتر نویسندگان فلور ایرانیکا اطریشی، آلمانی و انگلیسی بوده اند و فرانسه تنها کشور در اروپای مرکزی و غربی است که سهم دانشمندان آن در نگارش فلوراایرانیکا با فقط 6 صفحه بسیار ناچیز است.
3-اغراق در مورد تعداد گیاهان ایران کمی شبیه سایر بزرگنمایی ها است که معمولا در کشور ما رسم است تا مثلا ایرانی ها را باهوش ترین و باسوادترین مردم دنیا بدانیم و کسی از خود نمی پرسد که چرا در کشوری که مردمانش از باهوش ترین های دنیا هستند چرا مثلا نمی توانند از آن در جهت حفظ محیط زیست استفاده کنند و سواحل دریای خزر آن جزء آلوده ترین و پر زباله ترین سواحل دنیا است ؟! و یا در ترافیک و حوادث رانندگی و اصراف در انرژی و بی نظمی از این هوش سرشار بهره ای نمی برند؟ پس بزرگنمایی در آمار گیاهان را می توان در همین راستا توجیه کرد.
4-بسیاری از افراد غیر متخصص که چنین آماری را ارائه می کنند به اظهارات بعضی چهره های متخصص (نما) استناد می کنند. یکی از معضلات علم گیاهشناسی آن است که با سوء استفاده از قوانین کد بین المللی نامگذاری گیاهی هر کس می تواند براحتی ادعا کند که گیاهی جدید کشف کرده و اتفاقا این روزها که تب مقاله سازی اوج گرفته چاپ مقالاتی با معرفی گونه جدید گیاهی از راحت ترین راه های چاپ مقاله است. شاید ذکر یک مثال در این خصوص بد نباشد. برای نمونه حدود 10 سال پیش یک دانشجوی دکتری در یکی از دانشگاه های معروف ایران مدعی کشف چندین گونه جدید از جنسی خاردار از تیره کاسنی شد و آنها را در مقالات متعدد چاپ و با آن مدرک دکتری گرفت. سپس دانشجوی دکتری دیگری در دانشگاه ماینز آلمان همان تحقیق را مجددا انجام داد و مقاله ای در مجله ی معتبر
Willdenowia منتشر کرد و نتیجه گرفت که تمام گونه های گیاهی آن فرد غلط است. متاسفانه این داستان گونه سازی همچنان ادامه دارد و بعید نیست که اگر جلوی این گونه سازیها گرفته نشود آمار گیاهان ایران در چند دهه آینده به آمار ارائه شده توسط ریاست محترم سازمان محیط زیست نزدیک شود. البته این نگارنده منکر وجود گونه های جدید در فلو ایران نیست ولی تحقیقات نشان داده که حتی صدها گونه از 7300 گونه گزارش شده قبلی نیز نادرست بوده و کشف احتمالی گونه های جدید آمار گیاهان ایران را تغییر قابل ملاحضه ای نخواهد داد. اخیرا در ایرن هم خبری نقل شده که 17 گونه بلوط معرفی نشده به دنیا وجود دارد که از نظر علمی نمی توان تا زمانی که مقاله آن منتشر نشده است قضاوت کرد. در سال 1967 مرحوم دکتر جوانشیر در تز دکتری خود تعداد زیادی گونه های جدید متعددی از جنس بلوط معرفی کردند که بعدا همگی آنها توسط آقای منتیسکی در سال 1984 رد شدند.
5-اهمیت حفظ گیاهان ایران نه در تعداد آن بلکه در کیفیت و سازگاری آنها با شرایط سخت محیطی است. برای نمونه گندم که امروزه از غذاهای اصلی تقریبا تمام مردم جهان است در ایران قدیم اهلی شده و گونه های زراعی متعدد دیگری هستند که شواهدی محکمی از اهلی شدن آنها در تمدن ایران وجود دارد. بیش از 400 گونه گیاهی ایران قادر به رشد در خاک های شور هستند که از این نظر کشور ما از مهمترین کشورهای جهان از نظر گیاهان مقاوم به شوری هستند و یا وجود جنگل های باقیمانده دوران سوم زمین شناسی در شمال کشور بسیار حائز اهمیت است. انتظار می رود که ریاست محترم محیط زیست و سایر مسئولین با استناد به این واقعیتها نقش تاریخی خود در پاسداری از اکوسیستم های حساس کشور را تاکید نموده و از همه کارشناسان و مردم درخواست یاری رساندن به آنها در وظیفه سنگین حفظ ذخایر ژنتیکی نمایند.
6-اطلاعات ما در مورد گیاهان در حال انقراض و یا منقرض شده ایران تقریبا صفر است. طرح اینکه یک هزار گونه گیاهی ایران در خطر انقراض است آن هم به استناد یک کار کتابخانه ای توسط موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع درست نیست. تهیه فهرست گیاهان در حال انقراض همت والا و همکاری گروهی همه گیاهشناسان را می طلبد. بدلیل موج غلطی که در گیاهشناسی ایران راه افتاده است و بسیاری از گیاهشناسان جوان وطنی بیش از آنکه متوجه باز یافت و اکولوژی گیاهان و جوامع و بررسی تهدید های گیاهان ایران باشند به دنبال کشف گیاهانی هستند که وجود خارجی ندارند. این جوانان که متاسفانه به دلیل افزایش بیش از حد دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری و خارج ار توان اعضای هیئت علمی به نادرست در دانشگاهها و مراکز پژوهشی هدایت می شوند بدون آگاهی از تنوع اقلیمی و اکولوژیکی در ایران با کوچکترین تفاوتی در رنگ و اندازه گیاه مدعی کشفی جدید می شوند تا نام خود و اطرافیان خود را بر نام گیاهان بگذارند. بحث در مورد انقراض گیاهان ایران بسیار مفصل است ولی آنچه که امروزه باعث انقراض گیاهان ایران می شود بیشتر چرای بی رویه در مناطق کوهستانی و خشک شدن تالاب ها و شوره زارها در اثر سدسازی و به هم خوردن توازن اکولوژیکی و آبی است نه کم شدن مواد غذایی است (آنگونه که یک کارشناس در مصاحبه خود مدعی شد). البته عوامل متعدد دیگری مانند جاده سازی، شهرسازی و احداث کارخانه های متعدد در قلب طبیعت به نابودی گیاهان ایران کمک کرده است.
این نگارنده انتظاری از ریاست محترم سازمان محیط زیست ندارم که آمار درستی از گیاهان ایران ارائه دهند چون تخصصی در این زمینه ندارند. ولی از مشاوران و به خصوص کارشناسان سازمان محیط زیست و به خصوص دفتر ذخایر ژنتیکی آن سازمان انتظار می رود که اطلاعات درست در اختیار مدیران قرار دهند. اگر کارشناسان یک سازمان بسیار مهمی مانند سازمان محیط زیست نتوانندآمار درستی از آنچه که کاملا مستند و منتشر شده و حتی در منابع علمی داخل کشور نیز منتشر شده است به مدیران خود ارائه کنند چگونه می توانند روابط پیچیده اکولوژیکی را تجزیه و تحلیل کرده و جلوی فاکتورهای تهدید کننده طبیعت ایران را بگیرند و مدیران را در برنامه ریزی راهنمایی و مشاوره نمایند. باید اعتراف کرد که ما دانشگاهیها مقصر اصلی هستیم که هنوز نتوانسته ایم کارشناسانی به دستگاه های اجرایی تحویل دهیم که بتوانند با نگاه علمی به وظیفه ای که به آنها محول شده نگاه کنند. لازم است دست اندرکاران آموزش عالی فکری به حال خیل عظیم مدرک دارانی نمایند که به دلیل کیفیت پایین آموزش به جای آنکه به کشور خود خدمتی کنند بیشتر دردسر ساز می شوند.

   + کورش پورزند ; ٩:٤۸ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٩ شهریور ۱۳۸٩
comment نظرات ()